แต่ พระพุทธเจ้า ตรัสว่า “ความปรารถนาที่ว่า ขอให้ส่ิงที่เสื่อมไปเป็นธรรมดา อย่างเสี่อมไปเลยนั้นเป็น ฐานะที่เป็นไปไม่ได้”

ดูๆ ไปแล้ว เหมือนการกระทำของพระอานนท์ จะขัดกันกับที่ พระพุทธเจ้า สอน

อาจจะมีผู้ที่ศึกษา พุทธวัจน์ แล้วมีความเข้าใจไปในลักษณะนี้ได้

เรื่องนี้ถ้าเราเข้าไปดูในลำดับขั้นตอนของการที่ พระพุทธเจ้า มีสติสัมปัชชัญญะปลงอายุสังขาร . เรื่องราวมีดังนี้คือ

เรื่องราวในเบื้องต้นคือ

• พระพุทธเจ้า ตรัสว่า การเจริญอิทธิบาท 4 เป็น เหตุ ให้ได้ผลคือมีอายุได้ 1 กัป (1 กัป มีอายุกี่ปีกันแน่ ให้อ่านต่อไป) อย่างนี้ 3 รอบ, พระอานนท์ น่ิงอยู่ทั้ง 3 รอบ
• จึงให้อานนท์ไปพัก. คือต่างรูปต่างนั่งพักแยกกัน
• จากนั้น มารก็เข้ามาอาราธนาให้ พระพุทธเจ้า ปรินิพพาน
• พระพุทธเจ้า บอกมารว่า จะ ปรินิพพานในไม่ช้า (โดยกำหนดลงตายตัวว่า 3 เดือน)
• เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ขี้น

• พระอานนท์ เข้ามา หา กล่าวถึงเรื่อง แผ่นดินไหว
• พระพุทธเจ้า ตรัสถึงเหตุแห่งแผ่นดินไหว และ เรื่องอื่นๆอีก (เช่น วิโมกข์8 ฯลฯ)
• และเล่าให้ พระอานนท์ ฟังถึงบทสนทนากับมาเมื่อสักครู่ และ รับคำว่าจะปรินิพพานในไม่ช้า

ต่อไปนี้คือตอนนี้ตอนสำคัญ ที่ต้องวิเคราะห์ให้ดี

1. พอ พระอานนท์ ทราบแล้วว่า พระพุทธเจ้า จะปรินิพพานใน 3 เดือน ก็ เลย “ขอ” ให้ พระพุทธเจ้า ดำรงชีวิตอยู่ 1 กัป.
2. ทำอย่างนี้ 3 รอบ, พระพุทธเจ้า ปฏิเสธทั้ง 3 รอบ, หลังจากรอบที่ 3
3. พระพุทธเจ้า ถามพระอานนท์ว่า “เธอเชื่อในการตรัสรู้ของเราเหรอ?” พระอานนท์ตอบว่า “เชื่อ”, ”เชื่อแล้วทำไมยังต้องคาดคั้นจากเราถึง 3 รอบเล่า” พระพุทธเจ้า ถามต่อ
4. พระอานนท์ให้เหตุผลเรื่อง “การเจริญอิทธิบาท4 เป็นเหตุให้มีอายุได้ 1 กัป” ที่เป็น พุทธวัจน์
5. พระพุทธเจ้า ถามพระอานนท์ว่า ”เธอเชื่อเหรอ?” พระอานนท์ตอบว่า “เชื่อ” (เกี่ยวกับเรื่องอิทธิบาท4),
6. “เชื่อแล้วทำไมเธอไม่ขอตั้งแต่ตอนนั้นเล่า” พระพุทธเจ้า ถาม … เรื่องราวยังมีต่อไป ฯลฯ

ประเด็นคือตรงนี้ว่า

• ในข้อที่ 3. ทำไมอยู่กันมาตั้งนาน ไม่เคยถาม พระอานนท์ว่า “เชื่อในการตรัสรู้ของเราเหรอ” แล้วถึงมาถามตอนนี้ . พระอานนท์ตอนนั้น เป็น โสดาบันแล้วน่ะ มีศรัทธา 100% แน่นอน.

อันนี้ตอบได้ง่ายๆ ภาษาชาวบ้านเลยก็ได้ว่า “ถ้าเชื่อว่าสังขารไม่เที่ยงแล้วล่ะก็ไม่ควรขอ แต่ควรเข้าใจว่าตัวเราต้องปล่อยวาง” คือไม่ต้อง “ขอ” ให้ “ส่ิงอื่น” ไม่เปลี่ยนแปลง แต่แก้ที่จิตเราเองโดยการเข้าใจสภาพและ “ปล่อยวาง”

จริงๆ แล้ว ก็เมื่อ 7-8 เดือนที่แล้วพระสารีบุตรก็พึ่งปรินิพพานไป พระพุทธเจ้า ก็บอกแล้วว่า “อานนท์! ข้อนั้น จักได้มาแต่ไหนเล่า ? สิ่งใดเกิดขึ้นแล้วเป็นแล้ว อันปัจจัยปรุงแล้ว มีความชำรุดไปเป็นธรรมดา สิ่งนั้นอย่าชำรุดไปเลยดังนี้. ข้อนั้น ย่อมเป็นฐานะที่มีไม่ได้”

ประเด็นถัดมาคือ

• ในข้อที่ 5. ทำไมต้องถามด้วยว่าเชื่อหรือว่า อิทธิบาท4ทำให้อายุมี 1 กัป?

อันนี้คิดว่า มี 2 นัยยะ, นัยยะแรกคือ ตัว ท่าน พระอานนท์เองก็ยังไม่สามารถทำได้ คือ ยังไม่ได้ตรวจสอบเรื่องการเจริญอิทธิบาท 4 ว่าทำแล้วอายุจะได้ ่1 กัปจริง  จึงต้องทบทวนกับ พระอานนท์ให้แน่ใจ (หมายถึง พระพุทธเจ้า ถามย้ำ กับ พระอานนท์ ทั้งๆที พระอานนท์ก็ quote พุทธวัจน์ แล้วน่ะนั่นน่ะ)

นัยยะ ที่ 2 คือ “ต้องการให้ พระอานนท์​ “ขอ” ให้ถูกต้องตามระบบ” คือ ขอให้ พระองค์เจริญ อิทธิบาท 4 มากกว่าที่จะขอผล คือ ให้มีอายุ 1 กัป. . ถ้า พระอานนท์ พูดว่า “ขอให้พระองค์เจริญอิทธิบาท4″ ในตอนนั้น แทนที่จะบอกว่า “ขอให้มีอายุ 1 กัป” . การถามตรงของ พระพุทธเจ้า ที่ว่า “อานนท์เธอเชื่อเหรอ” ก็ไม่ต้องเกิดขึ้น

ประเด็นที่ 3 คือ

• อายุไข 1 กัป นั้น เท่าไหรกันแน่?

ก็ต้องเข้าใจก่อนว่า คำว่า “กัป” นั้นหมายถึง ช่วงชีวิต.

ช่วงชีวิตของมนุษย์ในสมัยนี้ ก็ประมาณ 100ปี ที่เกินกว่านั้นก็มี น้อยกว่านั้นก็มี แต่ประมาณได้ 100 ปี <== อันนี้มี พุทธวัจน์ ยืนยันไว้ ว่า “ผู้ที่มีชีวิตอยู่นานก็เป็นอยู่ได้เพียงร้อยปี บางทีก็มีชีวิตอยู่น้อยกว่าบ้าง มากกว่าบ้าง”

ช่วงชีวิตมนุษย์ของมนุษย์ในสมัยอื่นๆ ก็ไม่เท่ากัน 250 ปี ก็มี, 500 ปีก็มี 8หมื่นปี ก็มี, เพราะฉะนั้น ช่วงชีวิตมนุษย์ของที่อยู่ในสมัยเดียวกันแต่ล่ะคนก็ไม่เท่ากันแน่ “ในแต่ละบุคคล​” คือ สมัยที่มนุษย์มีอายุ 100 ปี นี้ บางคน อาจจะมี อายุ 1 กัป = 102 ปี. คนอื่น 1 กัป อาจจะ เท่ากับ 94 ปี. อีกคนหนึ่ง 1 กัป อาจจะเท่ากับ 83 ปี เป็นต้น

ช่วงชีวิต ของ ดวงดาว ต่างๆ ก็ไม่เท่ากัน แต่จะกำหนดเป็นปี นั้นคงยาก เพราะ 1 ปี คืออาศัยที่ โลก โคจรรอบดวงอาทิตย์ 1 รอบ. แต่ว่า ในแต่ละสมัย การโคจรรอบดวงอาทิตย์ของโลก ก็ไม่เท่ากัน <== อันนี้ก็เป็น พุทธวัจน์ ที่เคยบอกว่า มีการเปลี่ยนแปลง “ปริวัตร” ของโลก รอบดวงอาทิตย์ ตามความแปรผันกับกุศลธรรมโดยรวมของคนในสมัยนั้น

ประเด็นที่ 4 คือ

• ทำไม พระพุทธเจ้า ต้องปรินิพพาน ก่อน ครบช่วงอายุไข? ทำไมการจะปรินิพพาต้องให้ใครมาขอ หรือใครมาต่อ.

นัยยะทั่วๆไปที่เข้าใจกันก็คือ พระอานนท์ถูกมารดลใจ. ซื่งอันนี้ไม่ใช่ พุทธวัจน์ อย่างไรก็ตามก็อาจจะเป็นไปได้ก็ได้

ตามความเข้าใจ ของผู้เขียนก็คือ “ความแก่หง่อม” คือแก่แบบ ทุลักทุเล แก่แบบต้องพยุงให้ลุกให้เดิน ต้องนอนจมกองมูตร/คูต ของตน แบบ แก่หง่อม ทำอะไรไม่ได้ <== ความแก่หง่อมนี้ เกิดแน่ ถ้าอายุเกิน 80 ปี หรือ เข้าใกล้ 1 กัป. จะเป็น ภาพที่ไม่ค่อยหน้าดูเท่าไหรน่ะ. แก่หง่อมเลยล่ะ

ตัวอย่างอันนี้ก็มีในสมัย ปัจจุบัน อย่างเช่น “หลวงตามหาบัว” ท่านบอกว่า ท่านจะมรณภาพตั่งแต่ ตอนที่ท่านอายุ 80 ปีแล้ว เพราะท่านป่วยหนักมาก. แต่เพราะมีเรื่องผ้าป่าช่วยชาติทำให้ท่าน “สู้” ต่อ (คือเจริญอิทธิบาท4ต่อไป) จนหลวงตาท่านทำ “โครงการผ้าป่าช่วยช่าติ” สำเร็จ,

(เหมือนตอนที่ พระพุทธเจ้า ป่วยเป็นโรคท้องร่วงตอน ท้ายพรรษา 79 ได้รับทุกขเวทนามากแต่จะยังไม่ปรินิพพานจนกว่าจะบอกให้อุปัฏฐากทราบ และภิกษุทั้งหลายทราบก่อนจึงจะควร)

และในชีวิตช่วงท้ายของ หลวงตามหาบัวคือ ตั้งแต่ปี 2553 เป็นต้นมาท่านเริ่มแก่หง่อมมาก สังขารต่างๆสภาพอาการเปลี่ยนแปลงไปเป็นอย่างอื่นไปหมด บางทีทำให้เราเมื่อเห็นสภาพท่านแล้วก็อดสงสารไม่ได้ว่า ทำไมท่านต้องมาลำบากในธาตุขันธ์ถึงขนาดนั้นอย่างนี้ เป็นต้น จนกระทั้งท่านละสังขารนี้ไปเมื่ออายุรวม 97 ปี 5 เดือน 18 วัน. (ยืดมาอีก 17 ปีกว่า)

อาจจะเป็นเพราะ “สภาพความแก่หง่อม”​ นี้ก็ได้ ที่ทำให้ พระพุทธเจ้า “เลือก” ที่จะปรินิพพานในช่วงก่อนที่จะแก่หง่อมไปมากกว่านั้น

ในสัปดาห์นี่ ได้นำเรื่องที่แสดงไว้โดยพระสารีบุตร ผู้เป็นธรรมเสนาบดีมาให้ได้ฟัง(อ่าน) กัน โดยพระสารีบุตรได้บอกถึงวิธีการระงับความอาฆาต ถึงแม้ว่าบุคคลนั้นจะเป็นคนไม่ดีขนาดไหนก็ตาม สรุปได้ดังนี้คือ

เราพึงระงับความอาฆาตแม้ในบุคคลเช่นนี้

1. มีความประพฤติทางกายไม่บริสุทธิ์ (แต่) วาจาบริสุทธิ์
2. มีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ (แต่) วาจาไม่บริสุทธิ์
3. มีความประพฤติทางกายไม่บริสุทธิ์ วาจาไม่บริสุทธิ์ แต่ ได้ความสงบทางใจ ได้ความเลื่อมใสโดยกาลอันสมควร
4. มีความประพฤติทางกายไม่บริสุทธิ์ วาจาไม่บริสุทธิ์ และ ไม่ได้ความสงบทางใจ ไม่ได้ความเลื่อมใสโดยกาลอันสมควร
5. มีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ และ วาจาบริสุทธิ์ และ ได้ความสงบทางใจ ได้ความเลื่อมใสโดยกาลอันสมควร

เราคงเคยเห็นคนที่ “พูดโกหกซึ่งๆหน้า วาจาก็แย่ ปากก็เหม็น แต่ว่าเขาไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ได้ขโมย” คนแบบนี้ คือ ข้อ 2,​ เราก็ควรระงับความอาฆาตแม้ในบุคคลเช่นนี้

เราคงเคยเห็น “ชาวนาที่ต้องไปดักปลา ดักหนู ล่าเขียด มากิน แต่ว่าเขาก็มีสัมมาวาจา” คนแบบี้ คือ ข้อ 1, เราก็ควรระงับความอาฆาตแม้ในบุคคลเช่นนี้

เราคงเคยเห็นคนที่ “พูดก็ไม่ดี เอะอะโวยวาย ตบยุง ขโมยของ โอ้อวด แต่เขาก็ยัง ใส่บาตร เข้าวัดถวายทานบ้าง” คนแบบนี้คือข้อ 3,​ เราก็ควรระงับความอาฆาตแม้ในบุคคลเช่นนี้

เราคงเคยเห็นคนที่ “โกหกหน้าด้านๆ โกงชาติบ้านเมือง พูดเฉไฉบิดเบือน ยืมมือคนอื่นฆ่า แถม วัดวาบุญทานก็ทำแบบขอไปทีหวังชื่อเสียง ไม่เคยนั่งสมาธิ” คนแบบนี้คือข้อ 4 เราก็ควรระงับความอาฆาตแม้ในบุคคลเช่นนี้ (ถึงแม้ว่าเขาจะทำอะไรให้เราไม่พอใจก็ตาม)

เราคงเคยเห็นคนที่ “พูดดีคิดดีทำดี น่ายกย่องนับถือ มีศึล ทำประโยขน์แก่บ้านเมือง” คนแบบนี้คือข้อ 5 เราควรระงับความอาฆาตแม้ในบุคคลเช่นนี้ (ถึงแม้ว่าเขาจะทำอะไรให้เราไม่พอใจก็ตาม)

โดยเปรียบเทียบแต่ละข้อดังนี้

• 1 เหมือนภิกษุใช้ผ้าบังสุกุล

• (มีความประพฤติทางกายไม่บริสุทธิ์ (แต่) วาจาบริสุทธิ์)

“พระที่ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร เห็นผ้าเก่าที่ถนน  เหยียบให้มั่นด้วยเท้าซ้าย  เขี่ยออกดูด้วยเท้าขวา ส่วนใดเป็นสาระ ก็เลือกถือเอาส่วนนั้นแล้วหลีกไป ฉันใด; ความประพฤติทางกายไม่บริสุทธิ์ส่วนใดของเขา เธอไม่พึงใส่ใจส่วนนั้นในสมัยนั้น ส่วนความประพฤติทางวาจาบริสุทธิ์ส่วนใดของเขา เธอพึงใส่ใจส่วนนั้นในสมัยนั้น ฉันนั้น เธอพึงระงับความอาฆาตในบุคคลนั้น อย่างนี้”

ผ้าบังสุกุล คือผ้าที่เขาทิ้งแล้ว ไม่ใช้แล้ว เช่นผ้าห่อศพ หรือผ้าเปื้อนฝุ่น

• 2 เหมือนการกินน้ำในสระน้ำที่มีสาหร่ายปกคลุม

• (มีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ (แต่) วาจาไม่บริสุทธิ์)

“สระน้ำที่ถูกสาหร่ายและแหนคลุมไว้บุรุษผู้เดินทางร้อนอบอ้าว เหนื่อยอ่อน  ระหายน้ำ เขาลงสู่สระน้ำนั้น แหวกสาหร่ายและแหนด้วยมือทั้งสองแล้ว กอบน้ำขึ้นดื่มแล้วพึงหลีกไป ฉันใด ; ความประพฤติทางวาจาไม่บริสุทธิ์ส่วนใดของเขา เธอไม่พึงใส่ใจในส่วนนั้นในสมัยนั้น ส่วนความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ส่วนใดของเขา  เธอพึงใส่ใจในส่วนนั้นในสมัยนั้น ฉันนั้น    เธอพึงระงับความอาฆาตในบุคคลนี้อย่างนี้

• 3 เหมือนการกินน้ำน้อยในรอยโค

• (มีความประพฤติทางกายไม่บริสุทธิ์ วาจาไม่บริสุทธิ์ แต่ ได้ความสงบทางใจ ได้ความเลื่อมใสโดยกาลอันสมควร)

“น้ำเล็กน้อยมีอยู่ในรอยโค  บุรุษผู้เดินทางร้อนอบอ้าวเหนื่อยอ่อน  ระหายน้ำ   เขาพึงเกิดความคิดอย่างนี้ว่า   ‘น้ำเล็กน้อยมีอยู่ในรอยโคนี้   ถ้าเราจะกอบขึ้นดื่มหรือใช้ภาชนะตักขึ้นดื่มไซร้    เราก็จักทำน้ำนั้นให้  ไหวบ้าง   ให้ขุ่นบ้าง   ให้ไม่เป็นที่ควรดื่มบ้าง   ถ้ากระไรเราพึงคุกกเข่าก้มลงดื่มน้ำอย่างโคดื่มน้ำแล้วหลีกไปเถิด’  เขาคุกเข่าก้มลงดื่มน้ำอย่างโคดื่มน้ำแล้วหลีกไป แม้ฉันใด ; ความประพฤติทางกายไม่บริสุทธิ์ส่วนใดของเขา เธอไม่พึงใส่ใจส่วนนั้นสมัยนั้น แม้ความประพฤติทางวาจาไม่บริสุทธิ์ส่วนใดของเขา เธอก็ไม่พึงใส่ใจส่วนนั้นในสมัยนั้น  แต่การได้ทางสงบใจได้ความเลื่อมใสโดยกาลอันสมควรส่วนใดของเขา เธอพึงใส่ใจส่วนนั้นในสมัยนั้น    ฉันนั้น  เธอพึงระงับความอาฆาตในบุคคลนั้นอย่างนี้”

• 4 เหมือนสงสารคนป่วยไม่สบาย

• (มีความประพฤติทางกายไม่บริสุทธิ์ วาจาไม่บริสุทธิ์ และ ไม่ได้ความสงบทางใจ ไม่ได้ความเลื่อมใสโดยกาลอันสมควร)

“บุรุษผู้อาพาธ  มีทุกข์   เป็นไข้หนัก เดินทางไกลแม้ข้างหน้าเขาก็มีบ้านอยู่ไกล แม้ข้างหลังเขาก็มีบ้านอยู่ไกล เขาไม่พึงได้อาหารที่สบาย (ถูกโรค)  เภสัชที่สบาย  ผู้พยาบาลที่สมควร  และผู้นำทางไปสู่บ้าน บุรุษบางคนผู้เดินทางไกลพึงเห็นเขา บุรุษนั้นพึงเข้าไปตั้งความกรุณาความเอ็นดู ควานอนุเคราะห์ในเขาว่า   ‘โอ   คน  ๆ นี้พึงได้อาหารที่สบายเภสัชที่สบาย   ผู้พยาบาลที่สมควร   และผู้นำทางไปสู่บ้าน’   ข้อนั้นเพราะเหตุไรเพราะเหตุว่า  คน ๆ นี้อย่าถึงความพินาศฉิบหาย  ณ ที่นี้เลย แม้ฉันใด; เธอ พึงเข้าไปตั้งความกรุณา   ความเอ็นดู   ความอนุเคราะห์  ในบุคคลแม้เห็น ปานนี้ว่า   โอท่านผู้นี้พึงละกายทุจริตแล้ว  อบรมกายสุจริต  พึงละวจีทุจริตแล้ว อบรมวจีสุจริต  พึงละมโนทุจริตแล้ว   อบรมมโนสุจริต     ข้อนั้นเพราะเหตุไร  เพราะเหตุว่า  ท่านผู้นี้เมื่อตายไปแล้ว   อย่าเข้าถึงอบาย   ทุคติ   วินิบาต  นรก ฉันนั้น   เธอพึงระงับความอาฆาตในบุคคลนั้นอย่างนี้”

• 5 เหมือนเล่นน้ำในสระน้ำใสเย็น

• (มีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ และ วาจาบริสุทธิ์ และ ได้ความสงบทางใจ ได้ความเลื่อมใสโดยกาลอันสมควร)

“สระน้ำที่มีน้ำใส  มีน้ำอร่อยดี  มีน้ำเย็น  มีน้ำขาว    มีท่าน้ำราบเรียบ  น่ารื่นรมย์ดาดาษไปด้วยต้นไม้พันธุ์ต่าง ๆ บุคคลผู้เดินทางร้อนอบอ้าว  เหนื่อย  อ่อน กระหายน้ำ   เขาพึงลงสู่สระน้ำนั้น    อาบบ้าง   ดื่มบ้าง แล้วขึ้นมานั่งบ้าง  นอนบ้าง ที่ร่มไม้ใกล้สระน้ำนั้น    แม้ฉันใด ; แม้ความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ส่วนใดของเขา   เธอพึงใส่ใจส่วนนั้นในสมัยนั้น    แม้ ความประพฤติทางวาจาบริสุทธิ์ส่วนใดของเขา     เธอพึงใส่ใจส่วนนั้นในสมัยนั้น    แม้การได้ทางสงบใจ   ได้ความเลื่อมใสโดยการอันสมควร ส่วนใดของเขา  เธอพึงใส่ใจส่วนนั้นในสมัยนั้น    ฉันนั้น     ภิกษุพึงระงับความอาฆาตในบุคคลนั้นอย่างนี้”

ทักษิณ แม้ว่าเขาจะดีจริงหรือไม่ดีจริง เราก็ไม่ควรอาฆาตเขา อภิสิทธิ์ แม้เขาจะดีจริงหรือไม่ดีจริง เราก็ไม่ควรอาฆาตเขา ใครจะดีหรือไม่ดี ก็ไม่เป็นไร เพราะเราจะเป็นคนดี คนดีไม่อาฆาตใคร แม้ว่าเขาจะไม่ดีขนาดไหนก็ตาม กรรมใครก็กรรมมัน กรรมของเขาอย่าเอามาเป็นของเรา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ ควรทำหน้าที่ทูต องค์ ๘ เป็นไฉน
คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. รับฟังผู้อื่น
๒. ทำให้ผู้อื่นฟังตน
๓. กำหนดจิตฟัง
๔. ทรงจำดี
๕. รู้คำพูดของคนอื่น
๖. ทำให้ผู้อื่นรู้คำพูดตน
๗. ฉลาดต่อประโยชน์และมิใช่ประโยชน์
๘. ไม่ชวนทะเลาะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ นี้แล ควรทำหน้าที่ทูต ฯ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ คือ:

๑. สารีบุตรเป็นผู้รับฟังผู้อื่น
๒. ทำให้ผู้อื่นฟังตน
๓. กำหนดจิตฟัง
๔. ทรงจำดี
๕. รู้คำพูดของคนอื่น
๖. ทำให้ผู้อื่นรู้คำพูดตน
๗. ฉลาดต่อประโยชน์และมิใช่ประโยชน์
๘. ไม่ชวนทะเลาะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ นี้แล ควรทำ หน้าที่ทูต

พระผู้มีพระภาคตรัสประพันธคาถา ว่าดังนี้:

ภิกษุใด เข้าไปสู่บริษัทที่พูดคำหยาบก็ไม่สะทกสะท้าน
ไม่ยังคำพูดให้เสีย ไม่ปกปิดข่าวสาส์นพูดจนหมดความสงสัย
และถูกถามก็ไม่โกรธ ภิกษุผู้เช่นนั้นแล ย่อมควรทำหน้าที่ทูต

ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย พระอานนท์ เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้เป็นพหูสูต ฯ
พระอานนท์ เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้มีสติ ฯ
พระอานนท์ เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้มีคติ ฯ
พระอานนท์ เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้มีความเพียร ฯ
พระอานนท์ เลิศกว่าพวกภิกษุสาวกของเราผู้เป็นอุปัฏฐาก ฯ
– 12/149

ภันเตอานนท์ เคยคุยกับ ภันเตสารีบุตร ใน 2 ประเด็นเกี่ยวกับการเป็นพหูสูต ที่น่าสนใจก็คือว่า ภ้นเตสารีบุตรไม่ได้เป็นผู้เปิดประเด็น แต่ตัวท่านภันเตอานนท์ต่างหาก มาถามภัตเตสารีบุตร 2 คำถามนี้ คือ

ดูก่อนท่านสารีบุตร ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ภิกษุจึงจะ
(๑)เป็นผู้ใคร่ครวญได้เร็วในกุศลธรรมทั้งหลาย เรียนได้ดี เรียนได้มาก และ
(๒)สิ่งที่เธอเรียนแล้ว ย่อมไม่เลือนไป –ปํญจก. อํ. 22/169

และ

ดูก่อนท่านสารีบุตร ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ภิกษุจึง
(๑)ได้ฟังธรรมที่ยังไม่เคยฟัง
(๒)ธรรมทั้งหลายที่เธอได้ฟังแล้วย่อมไม่ถึงความหลงลืม
(๓)ธรรมทั้งหลายที่เธอได้เคยถูกต้องด้วยใจในกาลก่อนย่อมขึ้นใจ และ
(๔)เธอย่อมทราบชัดธรรมที่ยังไม่ทราบชัด –ฉกฺก. อํ. 22/322

ท่านภันเตสารีบุตรไม่ยอมตอบเอง และส่งให้ภันเตอานนท์ ผู้ถามคำถามเป็นผู้ตอบ… ภันเตอานนท์ ตอบทั้ง 2 คำถามดังนี้ว่า

ดูก่อนท่านสารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้
(๑)ย่อมเป็นผู้ฉลาดในอรรถ
(๒)ฉลาดในธรรม
(๓)ฉลาดในพยัญชนะ
(๔)ฉลาดในนิรุตติ และ
(๕)ฉลาดในเบื้องต้นและเบื้องปลาย
ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุจึงจะ เป็นผู้ใคร่ครวญได้เร็วในกุศลธรรมทั้งหลาย เรียนได้ดี เรียนได้มาก และสิ่งที่เธอเรียนแล้วย่อมไม่เลือนไป ฯ –ปํญจก. อํ. 22/169

และ

ดูก่อนท่านสารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเล่าเรียนธรรม คือสุตตะ เคยยะ เวยยากรณ์ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ
(๑)เธอย่อมแสดงธรรมตามที่ได้ฟังมาได้เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร
(๒)ย่อมบอกสอนธรรมที่ได้ฟังมาได้เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร
(๓)ย่อมทำการสาธยายธรรม(สวด)ตามที่ได้ฟังมาได้เรียนมาโดยพิสดาร
(๔)ย่อมตรึกตรอง เพ่งด้วยใจ ซึ่งธรรมตามที่ได้ฟังมาได้เรียนมา
(๕)ย่อมจำพรรษาอยู่ในอาวาสที่มีภิกษุผู้เถระเป็นพหูสูต ชำนาญคัมภีร์ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกาอยู่
(๖)ย่อมเข้าไปหาภิกษุผู้เถระเหล่านั้นโดยกาลอันควร แล้วไต่ถามสอบสวนว่า ‘ข้าแต่ท่าน
ผู้เจริญ ภาษิตนี้เป็นอย่างไรเนื้อความของภาษิตนี้อย่างไร?’ ภิกษุผู้เถระเหล่านั้น ย่อมเปิดเผยภาษิตที่ยังไม่แจ่มแจ้ง ย่อมทำภาษิตที่ยากให้ง่ายแก่เธอ และย่อมบรรเทาความสงสัยในธรรมทั้งหลาย อันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ
ดูก่อนท่านสารีบุตร ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุจึงได้ ฟังธรรมที่ยังไม่เคยฟัง ธรรมทั้งหลายที่เธอได้ฟังแล้วย่อมไม่ถึงความหลงลืม ธรรมทั้งหลายที่เธอได้เคยถูกต้องด้วยใจในกาลก่อน ย่อมขึ้นใจ และเธอย่อมทราบชัดธรรมที่ยังไม่ทราบชัด ฯ –ฉกฺก. อํ. 22/322

อยากเรียนเก่ง, จำเก่ง เป็นพหูสุต ต้องทำอย่างนี้

“มีอยู่หรือพระอรหันต์ ที่ไม่รู้ว่าตัวเองเป็นพระอรหันต์?” คำตอบก็คือ…

มีอยู่

แต่จริง ๆ แล้วตอบไม่ได้เพราะ เป็นคำถามที่ผิด

การ “เป็น” ไม่ใช่พระอรหันต์ การ”ไม่เป็น” ก็ไม่ใช่พระอรหันต์ เพราะฉะนั้น คำพูดที่ว่า “เราเป็นพระอรหันต์” ก็ไม่ค่อยถูกต้องเท่าไหร่ ที่จะอธิบาย ความเป็นพระอรหันต์ (Arahatship) พระพุทธเจ้าก็เลยบัญญัติ ความหมายของพระอรหันต์ไว้ที่ไม่เหมือนกับคนอื่นๆ ว่าสั้นๆ คือความที่จิตไม่มีกิเลส

สมัยก่อนที่อาตมาจะมาบวชเป็นพระ, อาตมาคิดว่าพระอรหันต์ ต้องมีกล้ามเป็นมัดๆ ต้องมีวิทยายุทธไว้สำหรับท่องยุทธจักรเหมือนกับ พระวัดเส้าหลิน ทีสามารถตั้งค่ายกล 16 อรหันต์ อะไรทำนองนั้น

แต่พระผู้มีพระภาคบัญญัติ “อรหันต์” คือ ผู้ที่รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” อันเนื่องมากจากการหมดอาสวะ เพราะฉะนั้นการที่บุคคลที่ไม่มีกิเลส ไม่รู้ว่าสิ่งๆ นี้คือ “อรหันต์” นั้นเป็นไปได้

ภ้นเตสารีบุตรได้อธิบายไว้ใน มชฺ. มู. 12/54 ดังนี้ว่า

ดูกรท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บุคคล ๔ พวก เหล่านี้ มีปรากฏอยู่ในโลก ๔ พวกนั้นเป็นไฉน? ดูกรท่านผู้มีอายุทั้งหลาย
(๑) บุคคลบางคนในโลกนี้ มีกิเลส แต่ไม่รู้ตามเป็นจริงว่า เรามีกิเลสในภายใน. อนึ่ง
(๒) บุคคลบางคนในโลกนี้ มีกิเลส รู้ตามเป็นจริงว่า เรามีกิเลสในภายใน.
(๓) บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่มีกิเลส แต่ไม่รู้ตามเป็นจริงว่า เราไม่มีกิเลสในภายใน อนึ่ง
(๔) บุคคลในโลกนี้ ไม่มีกิเลส รู้ตามเป็นจริงว่า เราไม่มีกิเลสในภายใน.

สังเกตว่า มี บุคคลประเภทที่ ๓ อยู่ คือไม่มีกิเลส แต่ก็ไม่รู้่ว่าตัวเองไม่มีกิเลส คือไม่รู้ว่าสภาวะนี้มันเรียกว่าอะไร ภันเตสารีบุตรจึงกล่าวต่อว่า

ในบุคคล ๔ พวกนั้น บุคคลใดมีกิเลส แต่ไม่รู้ตามเป็นจริงว่า เรามีกิเลสในภายใน บุคคลสองพวกที่มีกิเลสเหมือนกันนี้ บุคคลนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เป็นบุรุษเลวทราม.

ในบุคคล ๔ พวกนั้น บุคคลใดมีกิเลส รู้ตามเป็นจริงว่า เรามีกิเลสในภายใน บุคคลสองพวกที่มีกิเลสเหมือนกันนี้ บุคคลนี้ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นบุรุษประเสริฐ.

ในบุคคล ๔ พวกนั้น บุคคลไม่มีกิเลส แต่ไม่รู้ตามเป็นจริงว่า เราไม่มีกิเลสในภายใน บุคคลสองพวกที่ไม่มีกิเลสเหมือนกันนี้ บุคคลนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เป็นบุรุษเลวทราม.

ในบุคคล ๔ พวกนั้น บุคคลใดไม่มีกิเลสรู้ตามเป็นจริงว่า เราไม่มีกิเลสในภายใน บุคคลสองพวกที่ไม่มี กิเลสเหมือนกันนี้ บุคคลนี้บัณฑิตกล่าวว่า เป็นบุรุษประเสริฐ.

ภันเตโมคัลลานะสงสัย จึงถาม ภันเตสารีบุตรว่า ทำไมในบรรดาผู้ที่มีกิเลสเหมือนกัน ผู้หนึ่งประเสริฐ อีกผู้หนึงเลวทราม และในบรรดาผู้ที่ ไม่มีกิเลส เหมือนกัน ผู้หนึ่งประเสริฐผู้หนึ่งเลวทราม?

ภันเตสารีบุตรกล่าวว่า

ดูกรท่านผู้มีอายุ ในบุคคล ๔ พวกนั้น บุคคลใดมีกิเลส แต่ไม่รู้ตามเป็นจริงว่า เรามีกิเลสในภายใน ข้อนี้ อันบุคคลนั้นพึงหวังได้ คือ เขาจักไม่ยังความพอใจให้เกิด จักไม่พยายาม จักไม่ปรารภความเพียร เพื่อละกิเลสนั้นเสีย. เขาจักเป็นผู้มีราคะ โทสะ โมหะ มีกิเลส มีจิตเศร้าหมอง ทำกาละ เหมือนภาชนะสัมฤทธิ์ ที่บุคคลนำมาแต่ร้านตลาด หรือแต่สกุลช่างทอง อันละอองและสนิมจับอยู่โดยรอบ เจ้าของก็ไม่ใช้และไม่ขัดสีภาชนะสัมฤทธิ์นั้น ซ้ำเก็บมันไว้ในที่มีละออง เมื่อเป็นอย่างนี้ สมัยอื่น ภาชนะสัมฤทธิ์นั้น จะพึงเป็นของเศร้าหมอง สนิมจับยิ่งขึ้น ฉันใด.

บุคคลนี้ก็ฉันนั้น ยังมีกิเลส แต่ไม่รู้ตามเป็นจริงว่าเรามีกิเลสในภายใน ข้อนี้ อันบุคคลนั้นพึงหวังได้ คือ เขาจักไม่ยังความพอใจให้เกิด จักไม่พยายาม จักไม่ปรารภความเพียร เพื่อละกิเลสนั้นเสีย. เขาจักเป็นผู้มีราคะ โทสะ โมหะมีกิเลส มีจิตเศร้าหมอง ทำกาละ

ดูกรท่านผู้มีอายุ ในบุคคล ๔ พวกนั้น บุคคลใดมีกิเลส รู้ตามเป็นจริงว่า เรามีกิเลสในภายใน ข้อนี้ อันบุคคลอันพึงหวังได้ คือ เขาจักยังความพอใจให้เกิด จักพยายาม จักปรารภความเพียร เพื่อละกิเลสนั้นเสีย. เขาจักเป็นผู้ไม่มีราคะ โทสะ โมหะ ไม่มีกิเลส มีจิตไม่เศร้าหมอง ทำกาละ เปรียบเหมือนภาชนะสัมฤทธิ์ ที่บุคคลนำมาแต่ร้านตลาด หรือแต่สกุลช่างทอง อันละอองและสนิมจับอยู่โดยรอบ เจ้าของใช้ขัดสีภาชนะสัมฤทธิ์นั้น และไม่เก็บมันไว้ในที่มีละออง เมื่อเป็นเช่นนี้ สมัยอื่นภาชนะสัมฤทธิ์จะเป็นของหมดจดผ่องใสฉันใด.

บุคคลนี้ก็ฉันนั้น มีกิเลส รู้ตามเป็นจริงว่า เรามีกิเลสในภายใน ข้อนี้ อันบุคคลนั้นพึงหวังได้คือ เขาจักยังความพอใจให้เกิด จักพยายาม จักปรารภความเพียร เพื่อละกิเลสนั้นเสีย. เขาจักเป็นผู้ไม่มีราคะ โทสะ โมหะ ไม่มีกิเลส มีจิตไม่เศร้าหมอง ทำกาละ

ในบุคคล ๔ พวกนั้น บุคคลใดไม่มีกิเลส แต่ไม่รู้ตามเป็นจริงว่า เราไม่มีกิเลสในภายใน ข้อนี้ อันบุคคลนั้นพึงหวังได้ คือ เขาจักมนสิการสุภนิมิต เพราะมนสิการอสุภนิมิตนั้น ราคะจักครอบงำจิตได้. เขาจักเป็นผู้มีราคะ โทสะ โมหะ มีกิเลส มีจิตเศร้าหมอง ทำกาละ. เปรียบเหมือนภาชนะสัมฤทธิ์ ที่บุคคลนำมาแต่ร้านตลาด หรือแต่สกุลช่างทอง อันหมดจดผ่องใส แต่เจ้าของไม่ได้ใช้สอย ไม่ขัดสีภาชนะสัมฤทธิ์นั้น ซ้ำเก็บมันไว้ในที่มีละออง เมื่อเป็นเช่นนี้ สมัยอื่น ภาชนะสัมฤทธิ์นั้น จะพึงเป็นของเศร้าหมอง สนิมจับ ฉันใด.

บุคคลนี้ ก็ฉันนั้น ไม่มีกิเลส แต่ไม่รู้ตามเป็นจริงว่า เราไม่มีกิเลสในภายใน ข้อนี้ อันบุคคลนั้นพึงหวังได้ คือ เขาจักมนสิการสุภนิมิต เพราะมนสิการสุภนิมิตนั้น ราคะจักครอบงำจิตได้. เขาจักเป็นผู้มีราคะ โทสะ โมหะ มีกิเลส มีจิตเศร้าหมอง ทำกาละ

ในบุคคล ๔ พวกนั้น บุคคลใดไม่มีกิเลส รู้ตามเป็นจริงว่า เราไม่มีกิเลสในภายใน ข้อนี้ อันบุคคลนั้นพึงหวังได้ คือ เขาจักไม่มนสิการสุภนิมิต เพราะ ไม่มนสิการสุภนิมิตนั้น ราคะจึงครอบงำจิตไม่ได้. เขาจักเป็นผู้ไม่มีราคะ โทสะ โมหะ ไม่มีกิเลส มีจิตไม่เศร้าหมอง ทำกาละ เปรียบเหมือนภาชนะสัมฤทธิ์ที่บุคคลนำมาแต่ร้านตลาด หรือแต่สกุลช่างทองเป็นของหมดจด ผ่องใส เจ้าของใช้ ขัดสีภาชนะสัมฤทธิ์นั้น และไม่เก็บมันไว้ในที่มีละออง เมื่อเป็นเช่นนี้ สมัยอื่น ภาชนะสัมฤทธิ์นั้น ก็พึงเป็นของหมดจดผ่องใสยิ่งขึ้นฉันใด.

บุคคลนี้ก็ฉันนั้น ไม่มีกิเลส รู้ตามเป็นจริงว่า เราไม่มีกิเลสในภายใน ข้อนี้ อันบุคคลนั้นพึงหวังได้ คือ เขาจักไม่มนสิการสุภนิมิต เพราะไม่มนสิการสุภนิมิตนั้น ราคะจักครอบงำจิตไม่ได้. เขาจักเป็นผู้ไม่มีราคะ โทสะ โมหะ ไม่มีกิเลส มีจิตไม่เศร้าหมอง ทำกาละ.

ดูกรท่านโมคคัลลานะ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่เป็นเครื่องทำให้บุคคลสองพวก ที่มีกิเลสเหมือนกันนี้ คนหนึ่ง บัณฑิตกล่าวว่า เป็นบุรุษเลวทราม คนหนึ่ง บัณฑิตกล่าวว่า เป็นบุรุษประเสริฐ อนึ่ง

นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่เป็นเครื่องทำให้บุคคลสองพวก ที่ไม่มีกิเลสเหมือนกันนี้ คนหนึ่ง บัณฑิตกล่าวว่า เป็นบุรุษเลวทราม คนหนึ่ง บัณฑิตกล่าวว่า เป็นบุรุษประเสริฐ.