download9
ออกอากาศทาง FM92.5 ในวันที่ 02/09/2560



HIGHLIGHTS:

  • กรรมฐาน ๔๐ ประกอบด้วยรายละเอียดอะไรบ้าง

บทคัดย่อ

คำถาม : เคยได้ยินเรื่องการทำสมาธิว่ามี ๔๐ วิธี แต่บางที่ก็บอกว่ามีเพียงวิธีเดียว ทั้งนี้เนื่องด้วยการที่ผู้ถามได้เคยฟังประวัติของหลวงพ่อจรัญมาแล้วหลายรอบ และมีอยู่ตอนหนึ่งที่หลวงพ่อเดิม ซึ่งเป็นพระอาจารย์ของหลวงพ่อจรัญ ได้กล่าวไว้กับหลวงพ่อจรัญในช่วงที่ท่านเพิ่งบวชเรียนใหม่ๆ ว่าการทำสมาธิมี ๔๐ วิธีด้วยกัน จึงรบกวนขอคำอธิบายโดยละเอียด เพื่อความกระจ่างด้วย

 

คำตอบ : วิธีการทำสมาธิต่างๆนั้น บางครั้งเราอาจจะเคยได้ยินคำว่า “กรรมฐาน ๔๐” ซึ่งเกิดจากการที่ครูบาอาจารย์ได้รวบรวมคำสอน หมวดธรรมะของพระพุทธเจ้าที่ทรงตรัสสอนเหล่าสรรพสัตว์เป็นระยะเวลา ๔๕ ปีในช่วงหลังการตรัสรู้จนกระทั่งถึงเสด็จดับขันธ์ปรินิพพาน เพื่อความสะดวกในการจดจำและการศึกษาหลักธรรม

“กรรมฐาน ๔๐” มาจากคำว่า “กรรม” ที่แปลว่า การกระทำการงานต่างๆ และคำว่า “ฐาน” ซึ่งแปลว่า ที่ตั้ง เมื่อรวมความแล้วจึงหมายถึง ฐานที่ตั้งแห่งการกระทำการงานต่างๆ นั่นเอง ทั้งนี้ฐานที่ตั้งแห่งการกระทำของการงานใดๆ จะเกิดจากการ “บริกรรม” คือการทำงานใดๆให้เต็มรอบ ครบรอบสมบูรณ์ จนงานนั้นๆ สำเร็จ

หากอุปมาอุปไมยกลับมาที่ตัวเรา กรรมฐานหรือการกระทำการงานใดๆ ก็คือ มรรคแปด (ทั้งด้านกาย วาจา และใจ) และการบริกรรมก็คือ การทำให้เจริญโดยการภาวนา (บางครั้งอาจใช้คำว่า “ภวิตะ” หรือ “ภาวิตา” ก็ได้) ซึ่งประกอบด้วย

    • กสิณ ๑๐ แปลว่า วัตถุอันจูงใจ หรือวัตถุสำหรับเพ่ง เพื่อจูงจิตให้เป็นสมาธิ เป็นวิธีใช้วัตถุภายนอกเข้าช่วย โดยวิธีเพ่งเพื่อรวมจิตให้เป็นหนึ่ง มี ๑๐ อย่าง คือ

      ๑.๑ ภูตกสิณ ๔ (กสิณคือมหาภูตรูป) ได้แก่ ปฐวีกสิณ อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ

      ๑.๒ วรรณกสิณ ๔ ได้แก่ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ

      ๑.๓ กสิณอื่นๆ ได้แก่ อาโลกกสิณ อากาสกสิณ

    • อนุสติ ๑๐ คือ อารมณ์ดีงามที่ควรระลึกถึงเนืองๆ ได้แก่

      ๒.๑ พุทธานุสติ ระลึกถึงพระพุทธเจ้า คือ น้อมจิตระลึกถึงและพิจารณาคุณของพระองค์

      ๒.๒ ธัมมานุสติ ระลึกถึงพระธรรม คือ น้อมจิตระลึกถึงและพิจารณาคุณของพระธรรม

      ๒.๓ สังฆานุสติ ระลึกถึงพระสงฆ์ คือ น้อมจิตระลึกถึงและพิจารณาคุณของพระสงฆ์

      ๒.๔ สีลานุสติ ระลึกถึงศีล คือ น้อมจิตรำลึกพิจารณาศีลของตนที่ได้ประพฤติปฏิบัติบริสุทธิ์ไม่ด่างพร้อย

      ๒.๕ จาคานุสติ ระลึกถึงการบริจาค คือ น้อมจิตระลึกถึงทานที่ตนได้บริจาคแล้ว และพิจารณาเห็นคุณธรรมคือความเผื่อแผ่เสียสละนี้ที่มีในตน

      ๒.๖ เทวตานุสติ ระลึกถึงเทวดา คือ น้อมจิตระลึกถึงเทวดาทั้งหลายที่ตนเคยรู้และพิจารณาเห็นคุณธรรมอันทำบุคคลให้เป็นเทวดานั้นๆ ตามที่มีอยู่ในตน

      ๒.๗ มรณสติ ระลึกถึงความตายอันจะต้องมีมาถึงตนเป็นธรรมดา พิจารณาที่จะให้เกิดความไม่ประมาท

      ๒.๘ กายคตาสติ สติอันไปในกาย คือ กำหนดพิจารณากายนี้ ให้เห็นว่าประกอบด้วยส่วนต่างๆ อันไม่สะอาด ไม่งาม น่ารังเกียจ เป็นทางรู้เท่าทันสภาวะของกายนี้ มิให้หลงใหลมัวเมา

      ๒.๙ อานาปานสติ สติกำหนดลมหายใจเข้าออก

      ๒.๑๐ อุปสมานุสติ ระลึกถึงธรรมเป็นที่สงบ คือ ระลึกถึงและพิจารณาคุณของพระนิพพาน อันเป็นที่ระงับกิเลสและความทุกข์

    • อสุภะ ๑๐ ได้แก่ การพิจารณาซากศพระยะต่างๆรวมกัน ๑๐ ระยะ ตั้งแต่ศพเริ่มขึ้นอืด ไปจนถึงศพที่เหลือแต่โครงกระดูก
    • อัปปมัญญา ๔ คือ ธรรมที่พึงแผ่ไปในมนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย อย่างมีจิตใจสม่ำเสมอทั่วกันไม่มีประมาณ ไม่จำกัดขอบเขต โดยมากเรียกกันว่า พรหมวิหาร ๔ คือ

      ๔.๑ เมตตา คือ ปรารถนาดี มีไมตรีอยากให้มนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย มีความสุขทั่วหน้า

      ๔.๒ กรุณา คือ อยากช่วยเหลือผู้อื่นให้พ้นจากความทุกข์

      ๔.๓ มุฑิตา คือ พลอยมีใจแช่มชื่นบาน เมื่อผู้อื่นอยู่ดีมีสุข และเจริญงอกงาม ประสบความสำเร็จยิ่งขึ้นไป

      ๔.๔ อุเบกขา คือ วางจิตเรียบสงบ สม่ำเสมอ เที่ยงตรงดุจตาชั่ง มองเห็นมนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย ได้รับผลดีร้าย ตามเหตุปัจจัยที่ประกอบ ไม่เอนเอียงไปด้วยชอบหรือชัง

    • อรูป ๔ คือ กำหนดสภาวะที่เป็นอรูปธรรมเป็นอารมณ์ ใช้ได้เฉพาะผู้ที่เพ่งกสิณ ๙ อย่างแรก จนได้จตุตถฌานมาแล้ว กรรมฐานแบบอรูป มี ๔ อย่าง คือ

      ๕.๑ อากาสานัญจายตนะ คือ การทำในใจว่าอากาศไม่มีที่สิ้นสุด

      ๕.๒ วิญญาณัญจายตนะ คือ การทำในใจว่าวิญญาณไม่มีที่สิ้นสุด

      ๕.๓ อากิญจัญญายตนะ คือ การที่มีสัญญาหรืออายตนะรับรู้ถึงความที่อะไรๆ ก็ไม่มี

      ๕.๔ เนวสัญญานาสัญญายตนะ คือ การที่จะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่

    • อาหาเรปฏิกูลสัญญา คือ กำหนดหมายความเป็นปฏิกูลในอาหารที่กินหรือเห็น
    • จตุธาตุววัฏฐาน คือ กำหนดพิจารณาเห็นธาตุ ๔  ในร่างกายของตนหรือผู้อื่น โดยสักว่าเป็นธาตุ ๔ เท่านั้นอันได้แก่ ดิน น้ำ ลม ไฟ

โดยสรุปแล้วกรรมฐาน ๔๐ เป็นฐานที่ตั้งแห่งการงาน เป็นการกระทำที่เมื่อเราทำให้ดีแล้ว ทำให้มรรคแปดตั้งอยู่ได้ พัฒนาและเจริญขึ้นจนทำให้จิตมีความละเอียดนุ่มนวลมากยิ่งขึ้น และบรรลุมรรคผลนิพพานในที่สุด

 

ตอบคำถาม : คุณสายทิพย์ (ชลบุรี)

พระสูตร / เรื่องที่เกี่ยวข้อง

สากัจฉาธรรม – กรรมฐาน ๔๐
Tagged on: